Voorkomende Geneeskunde in die Bybel (2)

Voorkomende Geneeskunde in die Bybel (2) – Coen Slabber

1. Isolasie en kwarantyn

Vir die antieke mense was die oorsake van aansteeklike siektes onbekend. So byvoorbeeld is geglo dat malaria die gevolg van gasse was wat uit mere en damme ontsnap het. [Mala aria = slegte lug.] Hulle het wel die verband tussen malaria en water besef, maar niks meer nie.

Moses se wet maak voorsiening vir die afsondering van mense met sekere siektes. Aangaande velsiektes lees ons in Levitikus 12:2 – 8):

2“Wanneer iemand êrens aan sy lyf ‘n swelsel of ‘n uitslag of ‘n seer het wat dalk kan ontwikkel in ‘n velsiekte wat hom onrein kan maak, moet hy na Aäron of een van die Aäronitiese priesters toe gebring word. 3Die priester moet dan die seerplek ondersoek. As die hare daarop wit geword het en dit lyk of die ontsteking dieper is as die vel, is dit ‘n velsiekte waardeur die persoon onrein gemaak word. Die priester wat dit ondersoek het, moet dan die persoon onrein verklaar. 4Maar as die seer ‘n ligte kleur het en dit lyk of dit nie dieper as die vel is nie en die hare daarop het nie wit geword nie, moet die priester die persoon ‘n week lank afsonder. 5Op die sewende dag moet die priester die persoon weer ondersoek. As daar na die priester se mening geen verandering ingetree het nie en die ontsteking het nie versprei in die vel nie, moet hy die persoon nog ‘n week afsonder. 6Op die sewende dag moet die priester die persoon dan weer ondersoek. As die ontsteking opgeklaar het en nie verder versprei het in die vel nie, moet die priester die persoon rein verklaar. Dit is dan ‘n onskadelike uitslag. Nadat hy sy klere gewas het, sal hy rein wees. 7As die uitslag egter verder versprei nadat die priester hom ondersoek en rein verklaar het, moet hy weer na die priester toe gaan vir ‘n ondersoek. 8As die priester merk dat die uitslag versprei het, moet hy die persoon onrein verklaar. Dit is dan ‘n velsiekte waardeur hy onrein gemaak word.

In vs 46 lees ons:

46Hy bly onrein solank hy die siekte het. Hy moet dan ook in afsondering lewe en buite die kampplek bly.”

Die woord kwarantyn se oorsprong is Italiaans. [Quarantina = 40 dae. Die oorsprong is moontlik die aantal dae wat ʼn skip buite die hawe moes wag indien daar siek matrose aan boord was. Na 40 dae was hulle of gesond of dood.] Vandag is isolasie steeds nodig in sommige gevalle. Tans word die veral gebruik in pasiënte met weerstandige tuberkulose.

Daar was ook baie streng reëls vir die hertoelating van hierdie persone tot die gemeenskap:

8Die persoon wat gereinig word, moet sy klere was, al sy hare afskeer en bad. Dan is hy rein en mag hy in die kampplek ingaan, maar hy moet nog ‘n week buite sy tent bly. 9“Op die sewende dag moet hy al sy hare afskeer. Hy moet sy hare, sy baard, sy wenkbroue en al sy liggaamshare afskeer. As hy dan sy klere gewas en hom gebad het, is hy rein en mag hy in sy tent ingaan (Levitikus 14:8 – 9).

Die priester kontroleer of die persoon wel genees is. Daarna word die nodige offers gebring.

 

2. Melaatsheid

Ons lees baie van melaatsheid in die Bybel. Vandag is melaatsheid ʼn spesifieke siekte veroorsaak deur ʼn spesifieke organisme. Destyds het dit waarskynlik ʼn hele aantal verskillende velsiektes ingesluit. Vandag is melaatsheid nie baie aansteeklik nie – lang en intieme kontak is nodig voordat die siekte oorgedra word. Die hantering is soos dié van mense met velsiektes.

 

3. Sanitasie

Siektes oorgedra deur water bly steeds ʼn groot probleem. Dink maar net aan cholera. Hierdie siektes is gewoonlik die gevolg van swak sanitasie. As gevolg van die swak sanitasie word die drinkwater – stroompies en putte – gekontamineer.

Moses se wet maak hiervoor voorsiening (Deuteronomium 23:12 – 13):

12Jy moet ‘n plek buite jou kamp hê waarheen jy kan uitgaan. 13By jou uitrusting moet daar ‘n stok wees en as jy jou buite wil gaan ontlas, moet jy ‘n gat grawe met die stok en as jy klaar is, moet jy alles toekrap.

 

4. Seksueel-oordraagbare siektes

Hierdie is steeds baie algemene siektes – veral as gevolg van die losbandige lewe van baie mense. Die Bybel is baie duidelik oor egbreuk en seksuele losbandigheid (Deuteronomium 22:22):

“Wanneer ‘n man betrap word terwyl hy gemeenskap het met ‘n ander man se vrou, moet die man en die vrou wat gemeenskap gehad het, al twee doodgemaak word. So moet jy hierdie soort kwaad tussen die Israeliete uitroei.

Levitikus 18:1ev hanteer seksuele verhoudings. Voor die dae van antibiotika was veneriese siektes baie algemeen. Vandag is dit VIGS.

Hierdie wette teen onwettige seksuele verhoudings het veral twee positiewe gevolge gehad:

  • Dit verhoed die verspreiding van seksueel-oordraagbare siektes; en
  • Dit dra by tot die stabiliteit van die huwelik en gesinslewe.

 

5. Behuising

Swakbehuising is dikwels die oorsaak van siektes. Swak ventilasie en verhitting kan aanleiding tot swamme in die huis gee. In Levitikus 14:35 – 45 word reinigingsvoorskrifte vir huise gegee.

 

6. Rus en aansterking

In Egipte het ons ʼn 30 dae maand gehad – drie weke van tien dae elk. Geen voorsiening word vir ʼn rusdag gemaak nie. Die Babiloniërs het ʼn vyf dae week gehad – met geen voorsiening vir ʼn rusdag nie. Vir die Israeliete was dit anders (Deuteronomium 5:12 – 15):

12‘Jy moet die sabbatdag so deurbring dat jy dit heilig hou, soos die Here jou God jou beveel het. 13Ses dae moet jy werk en alles doen wat jy moet, 14maar die sewende dag is die sabbat van die Here jou God. Dan mag jy geen werk doen nie, nie jy of jou seun of jou dogter of die man of vrou wat vir jou werk, of jou bees of jou donkie of enige dier van jou of die vreemdeling by jou nie, sodat jou werksmense kan rus soos jy.

Daar was ook feeste soos die paasfees, die fees van die weke, die nuwejaarsfees, die huttefees en die groot versoendag. Hierdie feeste was primêr godsdienstig, maar dit was ook geleenthede om te rus en te herstel. Vir die Leviete word daar voorsiening vir aftrede gemaak ( Numeri 8:23 – 26).

 

Wat sê die Bybel hiervan

5Kyk, ek het julle die voorskrifte en die bepalings geleer soos die Here my God my beveel het. Julle moet daarvolgens lewe wanneer julle in die land kom en dit in besit neem. 6Gehoorsaam die voorskrifte en lewe daarvolgens, want daaraan sal die ander volke sien dat julle wysheid en insig het. Hulle sal van al hierdie voorskrifte hoor en sê: ‘Net hierdie groot nasie het wysheid en insig.’7Watter groot nasie se god is so by hom soos die Here ons God by ons is elke keer as ons tot Hom bid? 8Watter groot nasie se voorskrifte en bepalings is so billik as hierdie wet wat ek vandag vir julle gee?

9“Pas net op en wees baie versigtig om so lank julle leef, nie hierdie dinge wat julle gesien het, te vergeet of te verontagsaam nie. Julle moet dit alles vir julle kinders en julle kleinkinders inskerp (Deuteronomium 4:5 – 9).

Gevolgtrekking .

Die Bybel is ʼn ou boek, maar baie op datum. Ons moet onthou dat baie van ons huidige gesondheids- en higiëniese prosedures maar betreklik onlangs ontwikkel is. [Daar word vertel dat Koningin Elizabeth I een maal per jaar gebad het – selfs al was dit nie nodig nie!] As ons die Wet van Moses en die Egiptiese mediese (veral Ebers-papirus) papirusse vergelyk, sien ons dat die Egiptenare meestal op toorkuns staatgemaak het. Israel se reinigingswette het beslis gesondheidsvoordele ingehou – al het hulle dit dalk nie besef nie.

Outeur: Dr Coen Slabber

 




Voorkomende Geneeskunde in die Bybel (1)

Voorkomende Geneeskunde in die Bybel (1) – Coen Slabber

In die 19de eeu sterf een uit elke vier vrouens tydens of na geboorte – meestal as gevolg van kraambedkoors.

Philip Ignaz Semmelweis verminder die sterftes tot onder 1%. Hoe? Deur sy hande te was. Destyds het die geneesheer van die lykshuis waar hy ʼn nadoodse ondersoek gedoen het, na die kraamsaal geloop waar hy ʼn bevalling gedoen het, na ʼn huis geloop om ʼn sieke daar te sien – sonder om ooit sy hande te was. Die tragedie is dat die Wet van Moses voorskrifte bevat wat, as dit nagevolg was, die sterftesyfer aansienlik sou laat daal het.

Israel het vroeg reeds die wette van voorkomende geneeskunde en higiëne nagekom. God het immers hierdie wette aan hulle gegee. Hulle het besef dat as hulle ʼn groot volk wou word, hulle ʼn gesonde volk moes wees.

Kom ons kyk na enkele aspekte uit die Wet wat besliste mediese implikasies gehad het.

 

1. Die voorkoming van die verspreiding van infeksies

As die Bybel praat van onrein verwys dit meestal na die persoon se godsdienstige status, maar dit dek ook wat ons vandag aansteeklike siektes noem. Die klem val op die was van gekontamineerde klere – die persoon moes sy klere was en hom bad (Levitikus 15:8). Dit geld vir die persoon wat self onrein is, maar selfs vir ʼn persoon wat op iets sit waarop die onrein man gesit het.  Daar was ook ʼn voorgeskrewe wagtydperk voor so ʼn persoon wat genees is, rein verklaar kon word – gewoonlik moes hy sewe dae wag en dan sy klere was en homself in lopende water bad (Levitikus 15:13). Al hierdie maatreëls verminder die risiko van verspreiding van die siekte.

 

2. Dieet

Almal weet van die verbod op die eet van varkvleis. In Levitikus 11 lees ons van watter kosse rein en watter kosse onrein is. Rein diere is gewoonlik die grasvreters en herkouers.

Die eet van roofdiere en roofvoëls was verbied. Hierdie diere eet ander voëls en diere – dikwels diere en voëls wat reeds gevrek het. So kan siektes baie maklik oorgedra word. Baie siektes (soos lintwurm) kan deur varkvleis oorgedra word. Dit is interessant dat meeste van hierdie diere (met die uitsondering van varkvleis) ook nie vandag geëet word nie. Vleis was maar ʼn klein deel van hulle dieet. Hulle het ook baie olyfolie gebruik om mee te kook. Olyfolie het min versadigde vetsure.

In Levitikus 3:17 lees ons: Julle mag geen vet of bloed eet nie. Bloed bevat dikwels organismes wat siektes kan veroorsaak. Die res van die dier word gekook of gebraai wat baie van die organismes sou doodmaak.

Die higiëne van kos was ook belangrik vir die Israeliete. Daar was reëls om voedselvergiftiging te verhoed. Ons moet onthou daar was geen yskaste nie en dat dit baie warm word in die Midde-Ooste. Daarom was daar beperkings op hoe lank kos gebêre mag word (Levitikus 19:5 – 7):

5“Wanneer julle ‘n maaltydoffer vir My, die Here, slag, moet julle dit so doen dat julle vir My aanneemlik is: 6julle moet die vleis eet op die dag wanneer julle slag, of hoogstens die volgende dag. Wat oorbly tot die derde dag, moet verbrand word. 7Wie daarvan op die derde dag eet, eet iets onreins. Dit is nie vir My aanneemlik nie.

Kleipotte was poreus en kon nie goed skoongemaak word nie. Daarom moet hulle gebreek word as hulle onrein is (Levitikus 15:12):

12Alle kleipotte waaraan die man raak wat die afskeiding het, moet gebreek word, maar gebruiksartikels van hout moet afgespoel word.

Ook word voorsiening gemaak oor dooie diertjies wat in aanraking kom met eetgoed (Levitikus 11:32 – 34):

32Enigiets waarop so ‘n dooie diertjie val, is ook onrein. Dit geld vir enige gebruiksartikel van hout, lap, leer of growwe linne, enige gewone gebruiksartikel. Dit moet in water gedruk word, maar is nog vir die res van die dag onrein. Eers daarna is dit rein. 33As een van die diertjies in ‘n kleipot val, is alles wat in die pot is, onrein. Die pot moet dan gebreek word, 34want enige kos waarby water uit so ‘n pot gegooi is, is onrein, en enige vloeistof uit so ‘n pot is onrein. 35Enigiets waarop een so ‘n dooie diertjie val, is onrein. ‘n Kleioond of kleikookplek moet in so ‘n geval afgebreek word; dit het onrein geword, en julle moet dit as onrein beskou.

Skoon houers en skoon eetgerei verminder die risiko van voedselvergiftiging.

 

3. Moeders wat pas geboorte gegee het

As ʼn vrou geboorte geskenk het, is sy onrein. In gevalle waar die kind ʼn seuntjie is, word hy op die agste dag besny en daarna moet sy nog drie en dertig dae wag om seker te wees dat die bloedvloeiing opklaar (Levitikus 12:4). [As die baba egter ʼn dogtertjie is word die tydperk tot twee weke plus 66 dae verleng.] Hierdie is genoeg tyd om seker te maak dat sy nie ʼn infeksie onder lede het nie. Dit gaan hier oor reinheid en rus vir die vrou.

 

4. Aanraking van dooies

Iemand wat aan die lyk van ʼn mens raak, sal sewe dae lank onrein wees (Numeri 19:11). Hierdie is ʼn voorsorgmaatreël indien die persoon aan ʼn aansteeklike siekte dood is.

Outeur: Dr Coen Slabber

 




Argeologie – Aspekte van die ekonomiese lewe (2)

Argeologie – Aspekte van die ekonomiese lewe (2) – Daan Pienaar

In hierdie gedeelte word na aspekte van handel gekyk. Daar word gelet op die verskillende metodes van betaal en die algemene produkte wat verhandel is.

1. Handel

Van vroeg af is daar tussen mense en volkere handel gedryf.  Die handel was gebaseer op ruilhandel sonder dat daar ʼn monetêre stelsel bestaan het.  Indien ʼn mens ʼn studie sou maak van die mate en gewigte, word dit duidelik dat mense gou hul toevlug tot verskillende metale geneem het om as ruilmiddel te dien.

Hierdie ruilmetale was koper, goud en veral silwer.  Die woord vir silwer, kesef, het gou ʼn dubbele betekenis gekry naamlik geld sowel as silwer.  Verskillende produkte is verhandel.  Naby die Middellanse Seekus van Turkye is ʼn paar jaar gelede ʼn skip uit die Bronstyd ontdek wat gelaai was met koper

 

e08

ʼn Koper gietsel uit Ulu Burun naby die Turkse kus

e09

ʼn Duiker met die koper in sy hande

 

Salomo het byvoorbeeld handel gedryf met allerlei produkte (1 Konings 5-7).  Salomo het selfs ook probeer handel dryf met Afrika (1 Konings 9:26-28).  Sy uitgebreide handelsbetrekkinge word duidelik beskryf (vergelyk ook 1 Konings 10).  Van sy interessante invoerprodukte word ook vermeld, soos goud, silwer, ivoor, ape en poue (1 Konings 10:22).  Die skepe is na Tarsis gestuur daarvoor (moontlik Tarsisskepe wat bedoel is vir ʼn bepaalde soort vrag?).

 

e10

ʼn Kaart van die handelsroetes waarlangs karavane gereis het.

Uit die Ou en Nuwe Testament kan ons aflei waarin daar handel gedryf is.  Paulus is byvoorbeeld met ʼn vragskip na Rome vertrek (Handelinge 27).  In die hawe van Sesarea is daar onder andere vragskepe gevind wat byvoorbeeld wyn vervoer het.  In Jerusalem is daar verskeie wynkruik handvatsels gevind wat aandui dat wyn uit Rhodos in Griekeland ingevoer is.

 

 

e11

 

Afbeelding van ʼn antieke skip.

 

Outeur: Prof Daan Pienaar

 




Argeologie – Aspekte van die ekonomiese lewe(1)

Argeologie -Aspekte van die ekonomiese lewe(1) – Daan Pienaar

Hier word eers na die landbou gekyk. Klem word geplaas op grondbesit en landboumetodes en -implemente

1. Landbou

Grondbesit: In Egipte het alle grond aan die Farao behoort.  In Mesopotamië het die koning en die heiligdomme groot gedeeltes van die land besit.  Daar is egter tekste wat daarvan getuig dat gemeenskappe, families en individue ook oor grond beskik het en dit selfs kon koop en verkoop.  Daar het ook ʼn feodale stelsel bestaan waar eienaars van die grond sekere dienste aan die koning moes afstaan.  Die wetboek van Hammurabi en die Hetitiese wetboek het verskillende artikels wat daaroor handel.  Die dokumente van Nuzi en Ugarit weerspieël ook ʼn dergelike praktyk.

Grondbesit in Israel:  Dit wil voorkom asof Israel nie ʼn dergelike stelsel gehad het nie.  Uit die tweede millennium V.C. is dit duidelik dat in Nuzi en Assirië grond d.m.v. loting verdeel is.  Josua het op dieselfde wyse die grond aan die stamme toegewys (Josua 13:6;15:1;16:1;18:6-19).  Die grond is dan weer onderling verdeel tussen lede van die groep/stam.  Hierdie grond kon nie uit die hande van die stam gaan nie en kon geërf word.  Indien iemand die grond moes verkoop, moes die losser eerste genader word.  ʼn Mooi voorbeeld hiervan vind ons in Jeremia 32:1-25.

Landboumetodes en implemente:  ʼn Interessante teks wat deur R.A.S. Macalaster by Geser ontdek is, is die sogenaamde “Geser kalender”.  Dit dateer uit die tiende eeu V.C. en was waarskynlik ʼn rympie wat ʼn kind moes leer sodat die verskillende seisoene onthou kon word.  Dit lui soos volg:

Twee maande van insameling

Twee maande van saai

Twee maande van laat saai

ʼn Maand van vlas trek

ʼn Maand van gars oes

ʼn Maand om die res te oes

Twee maande om wingerd te snoei

ʼn Maand van somervrugte

e01

Geserkalender

 

Hieruit kan afgelei word watter produkte ter sprake was.  Benewens die genoemde produkte is daar ook nog die volgende: Permanente gewasse soos olywe, vye, granate, dadels, amandels, Johannesbroodboom, wildevye en jaargewasse soos koring, gars en spelt.

Hierdie produkte is verbou nadat die landerye omgeploeg is.

e02

e03

 

e04

Vgl. die ploeg hierbo met die Egiptiese afbeelding van so ʼn implement

e05
ʼn Dorsslee

 

e06

ʼn Olyfpars

e07
Handmeul

 

Die verskillende aktiwiteite in die landbou het dikwels die metafoor geword waardeur die Here sy verhouding met sy volk tot uitdrukking gebring het.  Vgl. hier Hosea 11:4 ; Psalm 23; Jesaja 5:1-7; Johannes 15:1-8.  Dit is maar ʼn paar voorbeelde.

Daar is nie net geploeg en geplant nie maar vanaf die tyd van die aartsvaders is daar ook met diere geboer soos bokke, skape, beeste, esels, kamele, perde, muile en ook pluimvee.

 

Outeur: Prof Daan Pienaar